ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟ ΑΝΟΙΚΕΙΟ

Η γλώσσα, η γλώσσα, τι ανίσχυρο (και απελπισμένο) όργανο, για να δούμε και να παραστήσουμε διαφορετικά το ανοίκειο. Ένας γνωστός, που πήγαινε κάποτε στο Λονδίνο για να χειρουργηθεί, μου είπε ότι πάει "Στη Μέκκα της Ιατρικής". Η ίαση γινόταν πιθανότερη με ένα σχήμα λόγου. Μια κυρία που δεν ένιωσε άνετα όταν την είδα κάποτε να συνοδεύεται, μου εξήγησε ότι ο σύζυγός της είχε "αποβιώσει". Το λόγιο ρήμα ήταν σχεδόν μια συγγνώμη για τον απόντα.

Ένα παιδί της δημοτικής αστυνομίας μου είπε προχθές ότι δεν μπορούν να κλείσουν πια το Θησείο για τα τροχοφόρα, διότι "Οι αθίγγανοι έκλεψαν τα κάγκελα". Φοβισμένος και περίφροντις για το "πολιτικά ορθό", έκανε τους γύφτους που σηκώνουν νύχτα τα μέταλλα, "αθίγγανους"). Ο πτησιόφοβος πατέρας μου, όταν κάποτε θα πήγαινε αεροπορικώς στη Γερμανία, δήλωνε ένα μήνα πριν ότι θα ταξιδέψει με "τετρακινητήριο κολοσσό". 

Ο Μιχάλης Κατσαρός είπε κάποτε σε μια κυρία που τον επισκέφτηκε και τον είδε να βράζει πατάτες, να μην νομίζει ότι θα φάει βραστές πατάτες. "Μα αυτό δεν είναι πατάτα;" τον ρώτησε εκείνη. Ο ποιητής τη βεβαίωσε πως όχι, αυτό που έβλεπε ήταν...Pomme de terre. 

Όταν οι Ρωμαίοι αντιμετώπισαν τους Μαρκομάνους (βόρειο γερμανικό φύλλο), έβαλαν σαν εμπροσθοφυλακή στο στρατό τους τα λιοντάρια του τσίρκου. Τον τρόμο των αντιπάλων κατέστειλε ο στρατηγός τους, λέγοντας να μην φοβούνται. "Αυτά που βλέπετε είναι τα σκυλιά των Ρωμαίων". Και οι λεγεώνες ηττήθηκαν.

ΑΛΜΠΕΡΤΟ ΣΑΒΙΝΙΟ

Ξέρω, ξέρω. Αν κάποιος ερωτηθεί περί Σαβίνιο, θα τρέξει στο Γκούγκλ με βήμα ταχύ και θα καλύψει αμέσως το "ασήμαντο" κενό. Ότι κοιτάζει σε λάθος μεριά (που τη θεωρεί λογοτεχνία) αποκλείεται να του περάσει απ' το μυαλό. Μέγας συγγραφέας, φαινόταν ήδη από τα μικρά αποσπάσματα που δημοσιεύαμε πριν από 25 χρόνια στο ΔΕΝΤΡΟ, σε εκπληκτικές μεταφράσεις του Πέτρου Λεκαπηνού (τι νά έχει γίνει ο παλιός μας φίλος που μας τον γνώρισε;). Ψευδώνυμο του Αντρέα ντε Κίρικο. Γεννήθηκε το 1891 εδώ που κατοικούμε εμείς, και οι αθηναικές εικόνες του έχουν τη φινέτσα και την αποκαλυπτική ευστροφία που συναντάμε συχνά σε ξένους, οι οποίοι θυμούνται ή κοιτάζουν τον τόπο. Εδώ, στις σελίδες του εννοώ, μεσολαβεί ο χρόνος, η ανάδυση της παιδικής ηλικίας (τέλος του 19ου αιώνα) και το κοίτασμα, εκτός απ' την ακτινοβολία και τον μοναδικό του σαρκασμό, παρακολουθεί μια ελαφρά αύρα κατάνυξης, για την περιφερειακή αλλά περίπου κοσμοπολίτικη πρωτεύουσα. Ένας σπουδαίος συγγραφέας (+1952). Όσοι δεν είναι ιταλομαθείς ας δούνε μήπως υπάρχουν ακόμα βιβλία του στο Υψιλον.

Η ΑΓΑΝΑΚΤΗΣΗ ΤΟΥ ΚΡΟΥΤΣΕΦ

"Ελευθερία", 5η Μαίου 1959. Η Κρατική Ορχήστρα υπό τη διεύθυνση του αρχιμουσικού Ανδρέα Παρίδη κρίνεται ευμενώς από τον κριτικό Δ.Α.Χαμουδόπουλο, για την ερμηνεία της "Συμφωνίας της Οξφόρδης", του Χάυδν. "Διαύγεια, ισορροπία και μέτρο", λέει ο κριτικός

Παρουσιάζονται από τον Μάριο Πλωρίτη οι ταινίες "Μανία της Σάρκας" και "Ρίο Μπράβο". Στον "Έσπερο", που ειδικεύεται στο σοβιετικό σινεμά, παίζεται για δεύτερη εβδομάδα "Ο ηλίθιος" του Ντοστογιέφσκι.

Ο Νικήτα Κρούτσεφ διαβάζει το "σκανδαλώδες" μυθιστόρημα του Μπόρις Πάστερνακ και βλέπει με συμπάθεια την περίπτωση του συγγραφέα. Στρέφεται εναντίον της Ενώσεως Σοβιετικών Συγγραφέων που αποδοκίμασαν τόσο βίαια τον δημιουργό και τον διέγραψαν. 

Και η πολιτική βέβαια μπορεί να αλλάζει στάση, αλλά οι ομότεχνοι είναι πάντα ένα ζήτημα. Διότι εκεί το πρόβλημα δεν είναι μόνον, ή κυρίως, ιδεολογικό. Περισσότερο απ' ό,τι συμβαίνει σε κάθε άλλη συντεχνία, εδώ η σκιά του άλλου είναι ένας γρανίτης με βάρος θανατηφόρο. Ο συγγραφέας σε όλες τις εποχές, μας έχουν πει, χρειάζεται τους συναδέλφους για να τους περιφρονεί και να τους φοβάται. Ξέρει, άλλωστε, πως και ο μικρότερος λόφος μπορεί να κρύψει τη θέα ενός μεγάλου βουνού. Καταδικασμένη στην αίώνια επικαιρότητα είναι η φράση του Μαλαρμέ: "Μην είστε απλώς αλαζόνες, να είστε περιφρονητικοί".

Και ενώ ο Κρούτσεφ, στο πνεύμα της αποσταλινοποίησης αντιδρά έτσι, ο πεζογράφος Σολόχοφ (συγγραφέας του έργου "Ο ήρεμος Ντον", που διαβάσαμε το '70 στην Ελλάδα και ήταν ένα σημαντικό έργο του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, ίσως το αξιοπρεπέστερο δείγμα που ξέρω), προσωπικός φίλος του Κρούτσεφ, λέει ότι και βέβαια το έργο έπρεπε να επιτραπεί (και να εκδοθεί στα ρωσικά) για να μπορέσουν οι αναγνώστες να το καταδικάσουν. Ξέρετε γιατί; Διότι "είναι βιβλίο άμορφο, μια μάζα που δεν πείθει ως μυθιστόρημα". "Ας έμενε", προσθέτει, "στις μεταφράσεις του ο Πάστερνακ (Γκέτε, Σέξπιρ, αγγλική ποίηση). "Πολύ σκληρά λόγια", καταλήγει η ανταπόκριση της εφημερίδας, "από έναν άνθρωπο που δηλώνει φίλος του Πάστερνακ".

Ευρήματα

Ένα πορτρέτο κοριτσιού της Nellys, περίπου δεκαετία του '40 στο στούντιο της Ερμού. Τα φυλλαδιάκια της Ελληνικής Ταβέρνας στη Βιέννη (δες την προηγούμενη ανάρτηση)

ΠΡΩΙΝΟ ΣΤΟΥΣ ΡΑΚΟΣΥΛΛΕΚΤΕΣ

Aπό το πρωί ήδη, το παζάρι των ρακοσυλλεκτών (Ιερά Οδός) περνούσε βαθιά κρίση και θλίψη. Όσοι έφτασαν, έψαχναν να βρούν ένα στεγνό μέτρο γης μέσα σε λακούβες νερού και λάσπης για να ξεφορτώσουν. Η συνηθισμένη πελατεία βέβαια δεν ανταποκρίθηκε, ελάχιστοι τριγυρνούσαμε ανάμεσα στο εμπόρευμα και οι παλιατζήδες τόρριξαν στο ποτό, απαρηγόρητοι. Κατά τις έντεκα πολλοί είχαν γίνει φέσι, κάποιος μάλιστα με έβαλε να πάρω με το ζόρι ένα μεταλλικό αγαλματίδιο του Σίλλερ, πρόστυχο μέταλλο, με δύο ευρώ, για να πιει, είπε μια μπύρα. 

Κατέληξα τελικά στο Μοναστηράκι, που τα πράγματα ήταν χειρότερα. Στο Θησείο ορισμένοι αλλοδαποί και τσιγγάνοι είχαν απλώσει διάφορα σκουπίδια, όπου, αν έψαχνες, μπορούσες να εντοπίσεις κάτι χρήσιμο. Έτσι, βρήκα μια φωτογραφία από το στούντιο της Nellys, δύο φυλλαδιάκια της Ελληνικής Ταβέρνας της Βιέννης (δεκαετία του '50), μια τσάντα ώμου DKNY (όxι μούφα) και μια έκδοση του Αστέρα, 1950 (Ιούλιος Βερν, "Τα τέρατα των θαλασσών"). 

"Τα τέρατα των θαλασσών", Ιούλιος Βερν. Ανήκει στην πρώτη φουρνιά των εκδόσεων του "Αστέρα", άρα του τέλους της δεκαετίας του '40. Το ενδιαφέρον είναι πως ο πωλητής, θέλοντας να εμφανίσει πρόσωπο τυπικού εμπόρου, μού εξηγούσε, μούσκεμα απ' το ψιλόβροχο, γιατί προτιμά να πουλά παλιά βιβλία και όχι καινούργια, σε ένα υποθετικό μαγαζί. "Με το το ΦΠΑ και με τους ελέγχους", μου έλεγε πολύ σοβαρά, "είναι ασύμφορο πιά. Και με κάθε παρατυπία κινδυνεύω, καταλαβαίνετε εσείς".

Κάτω απ' τον ουρανό, με πέντε βιβλία, και μια εφημερίδα στο κεφάλι, εμφανιζόταν σαν ένας αυστηρός επαγγελματίας, που ξέρει πού πατά και τι κάνει. Είχες αιφνιδίως απέναντί σου έναν πρίγκιπα, που σου μετέδιδε την πραγματική ουσία της ποίησης.

CONTES ET GESTES HEROIQUES

Συνήθως βρίσκουμε στους παλιατζήδες παιδικά βιβλία-δωρα, από μεγαλύτερους φίλους ή συγγενείς. Αυτό είναι ένας τόμος-βραβείο του γαλλικού ινστιτούτου. Ο βραβευμένος, για κάποιο λόγο, το αποχωρίστηκε και βρέθηκε στα χέρια μου από έναν δυσκολούτσικο στα παζάρια Πακιστανό. 

Αθήνα, Ιούνιος του 1956. Διευθυντής Octave Merlier. To βιβλίο, "Roland, le vaillant paladin". Όπως θέλεγε και ο παλιός μου καθηγεγτής, Ηabenti sua fata libelli. Έχουν και τα βιβλία τη μοίρα τους. Το σημαντικό, πρόσθετε πάντα, είναι ότι αυτά την αγνοούν.

Η ΜΑΘΗΤΕΙΑ

Μεγάλο ενδιαφέρον, σε μια τακτική αρθρογραφία που πρέπει να έχει συγκεκριμένη έκταση, είναι το πώς θα πεις κάτι αρτιο και νοηματικά πλήρες με συγκεκριμένο αριθμό λέξεων. Κάποτε, όταν το κείμενό σου είναι πλήρες δεν είναι μορφικά ικανοποιητικό, όταν έχεις πει εκείνα που ήθελες υστερεί μορφικά. 

Ποτέ δεν ξεχνάω την καλύτερη ιστορία από το άνισο "Ιστορίες του κ. Κόινερ", του Μπρέχτ. Εκεί κάποιος ήθελε να κουρέψει και να κάνει σφαίρα έναν θάμνο. Κούρευε από δω, έφευγε το σχήμα από την άλλη. Διόρθωνε την άλλη, η σφαίρα έχανε την τέλεια σφαιρικότητα. Στο τέλος όταν κατάφερε να φτιάξει τέλειο τον όγκο δεν είχε μείνει πια θάμνος.

Έτσι, έβαλα ως στόχο, σ' αυτά τα μικρά κείμενα που γράφω στο "Έθνος" του Σαββάτου, να χρησιμοποιώ 376 λέξεις. Δεν υπάρχει γιατί. Έτσι. 376. Η διαλκυστίνδα μορφής και περιεχομένου, το στοίχημα της φόρμας που θα λέει ό,τι ακριβώς θέλει, γίνεται πιο προκλητικό, απόλυτα φιλοπαίγμον και καταλήγει σε άσκηση και μαθητεία. Κι όπου υπάρχει μαθητεία, όπως έλεγα πριν, έχεις την εντύπωση ότι ξεγελάς το χρόνο.

ΚΙΧΛΗ

Θα μπορούσε να είναι αδιακρισία η φωτογράφιση κάποιου ανύποπτου, ε κ τ ό ς α ν λίγο πριν (με το ενδιαφέρον του περίεργου για το τυπωμένο χαρτί) έχεις εντοπίσει τι μελετά ο φωτογραφούμενος και έχεις εκτιμήσει το αντικείμενο. "Κίχλη", από τον βιβλιοδετημένο τόμο του Σεφέρη. Απερίσπαστη μελέτη, ενώ ο Ηλεκτρικός καθυστερεί. Ο σπάνιος σε δημόσιο χώρο τόμος, κάνει ακόμα μεγαλύτερη την αντίθεση με τη γύρω απραξία, και, φυσικά, εκείνη αναντίρρητη πρωταγωνίστρια του χώρου.

Γραφές της εξορίας

Από την τακτική δεκαπενθήμερη συνεργασία μου στο ΕΘΝΟΣ. Σάββατο 16.2.2013

Ο χρόνος μάς επι-φυλάσσει διαψεύσεις. Απ' αυτές, η κρισιμότερη αφορά τις ιδέες μας για τον κόσμο: την επιθυμία αλλαγής σε θεσμούς, πρόσωπα, συστήματα. Τις ανεκπλήρωτες βεβαιότητες, κατά κανόνα, διαδέχεται η αυτοκριτική ή η νοσταλγία για ό,τι καλό χάθηκε χάριν του «καλύτερου». Στη ζυγαριά του κέρδους και της ζημιάς η αλλαγή έχει βαρύνει προς τη δεύτερη.

Βιαστικές σκέψεις, με αφορμή τη συγκλονιστική αλληλογραφία των Γιόζεφ Ροτ (1894-1939) και Στέφαν Τσβάιχ (1881-1942). Αυστριακοί συγγραφείς, κορυφαίοι στη γερμανόφωνη, και όχι μόνο, λογοτεχνία. Δεν χρειάζονται συστάσεις. Για τον πρώτο, ο Κούντερα έγραψε πως ήταν προϋπόθεση για τη δική του πεζογραφία. Ο δεύτερος, ένας ανδριάντας των γραμμάτων στον Μεσοπόλεμο, ανακαλύπτεται και πάλι. Το '33 αυτοεξορίστηκαν, πληρώνοντας αργότερα με τη ζωή τους το τίμημα. Από τον Τσβάιχ πρέπει να θυμόμαστε τον «Χθεσινό κόσμο».

Αυτοβιογραφία, φόρος-τιμής στην ευρωπαϊκή πνευματικότητα και την ιδέα της, στην αυτοκρατορική Αυστρία, αλλά και στην άδοξη δημοκρατία που ακολούθησε, πριν η χώρα προσαρτηθεί στο Ράιχ. Αυτοκτόνησε με τη γυναίκα του στη Βραζιλία (1942), θεωρώντας τις ευρωπαϊκές εξελίξεις μη αναστρέψιμες. Ο Ροτ πέθανε στο Παρίσι. Προ καιρού, σε λογοτεχνικό περιοδικό, δημοσιεύτηκαν επιστολές που αντάλλαξαν οι δύο συγγραφείς (1933-1934). Είναι η αφορμή του σημερινού σημειώματος.

Η αγωνία, μικρές ασυμφωνίες, νόστος, κυρίως επανεκτιμήσεις. «Η Γερμανία [...] υπήρξε ένα όνειρο. Ανοίξτε τα μάτια σας!», γράφει ο Ροτ το 1933. Υπάρχει σε επιστολή του ίδιου χρόνου μια κρίσιμη επισήμανση. Αναχρονιστική, θα την έλεγες. Ο συγγραφέας ζυγίζει την Ιστορία δύσπιστα και ξανακοιτάζει την Αυστροουγγαρία, τη μακάρια σταθερότητα των εννέα αιώνων. Η νοσταλγία δεν είναι μόνο η φυσική μας κλίση προς το «άλλοτε». Είναι και μια ποιητικά ωραϊσμένη «νεύρωση» του ηττημένου.

Μάρτιος, 1933. Παρίσι. Αγαπητέ φίλε, πολλοί δεν συγκινούνται πλέον όταν οι άνθρωποι σκοτώνουν. Τουλάχιστον το 1914 είχαν προσπαθήσει να αιτιολογήσουν την κτηνωδία με ουμανιστικά επιχειρήματα. Σήμερα η κτηνωδία στολίζεται με εξηγήσεις πιο κτηνώδεις από την κτηνωδία: στον βαθμό που ένα κτήνος όπως ο Γκέρινγκ διαφοροποιείται από τον Γουλιέλμο τον Β', ο οποίος παρέμεινε πάντα σε ανθρώπινο πλαίσιο, ναι, σε αυτόν τον βαθμό το 1933 είναι διαφορετικό από το 1914. Γιόζεφ Ροτ.

Απρίλιος, 1933. Παρίσι. Αγαπητέ φίλε, κάθε ελπίδα μοιάζει χωρίς νόημα. Αγαπώ την Αυστρία. Θεωρώ δειλία να μην παραδεχόμαστε σήμερα ότι έφτασε η ώρα να νοσταλγήσουμε τους Αψβούργους. Θα 'θελα να επανέλθει η βασιλεία, και επιμένω να το λέω. Γιόζεφ Ροτ

Aφορισμοί

"Να σας στείλω", με ρωτά, "διάφορους αφορισμούς που γράφω"; "Βεβαίως", ανταποκρίθηκα αμέσως. "Είναι το είδος που αγαπώ, ο 'ελεύθερος σκοπευτής' της σκέψης, η μόνη αυταπόδεικτη πρόταση", του είπα αφοριστικά κι εγώ, περίφοβος όμως.

Περίφοβος, ότι είναι αδύνατον πια να διακρίνω το σοβαρό από την ελαφρότητα. Είναι καθοριστικά τα καθημερινά λουτρά της ακρισίας, που με την με αξιωματική τους αυταρέσκεια καταναλώνονται λαίμαργα και άκριτα από όλους μας. Χωρίς να το θέλουμε (κάποτε όμως και προγραμματικά), έχουμε κάνει τη light αντίληψη των πραγμάτων κανόνα, απ' τον οποίο κινδυνεύεις αν απομακρυνθείς. Κι όσο περισσότερο καλλιεργείται η εντύπωση του Χαριτωμένου ή του ευφυολογήματος σαν λόγος της εποχής, τόσο περισσότερο κάθε άλλο βλέμμα θα δυσκολεύεται να προταθεί πειστικά.

Εξ όνυχος, χωρίς την άδειά του αποστολέα. Αν το επιτρέψει θα αναρτήσω περισσότερους:

Μνήμη, γραφή Μπράιγ του χαμένου

Υπάρχουν περισσότερα αγαθά από χρήματα. Έχουμε περισσότερες ιδέες παρά λέξεις 

Σκιά, ο Σάντσο του αντικειμένου

Η ποίηση δρα με τις μεθόδους του ταχυδακτυλουργού. Αν πούμε ότι το κανόνι είναι ένας ατσάλινος σωλήνας με μια τρύπα, έχουμε μια λογική διατύπωση. Αν πούμε ότι είναι μια τρύπα που έχει γύρω της ατσάλι, ίσως είμαστε πιο κοντά στον ποιητικό αιφνιδιασμό

Ακόμα κι όταν μας δίνει μια γειωμένη, άμουση ή και χυδαία εικόνα, η πραγματική τέχνη, κατά βάθος, είναι πάντα η ανικανοποίητη νοσταλγία του Θεού.

Να βλέπουμε το έργο με μάτια παιδιού. Να το εκτιμούμε με αγωγή ενήλικου.