Η "Ανολοκλήρωτη" γραφή

Έγραφα πριν από χρόνια στη "Στενογραφία" (Κέδρος, 2006) ότι "και η πιο αδιάλλακτη στον εαυτό της γλώσσα, ο πιο αφοσιωμένος στις αρχές του λόγος, δεν μπορούν να κρύψουν τη φιλαράσκεια του συγγραφέα τους, το θρίαμβο της στυλιστικής εντέλειας πάνω στην αντίσταση του κειμένου. Η ελεγεία, το μανιφέστο, ακόμα και μια Λειτουργία (Messa), κάποτε ξεχνούν το αυστηρό φορτίο των ιδεών τους χάριν της καθαρής μορφής, αυτού του καθρέφτη κάθε δημιουργικού ναρκισσισμού".

Δεν υπάρχει ως φαίνεται εξαίρεση. Από τα κείμενα που γράφουμε όλοι και πάντοτε θεωρούμε ότι είναι νωρίς να τα παραδώσουμε (γιατί έχουμε την πεποίθηση ότι μπορούν ή ότι πρέπει να βελτιωθούν), μέχρι τις "Εξομολογήσεις" της Αγίας Θηρεσίας της Άβιλα (το δεύτερο μεγάλο πρόσωπο του ισπανικού μυστικισμού μετά τον Ιωάννη του Σταυρού), όλα αντιμετωπίζονται με την ίδια επιφύλαξη από τον συγγραφέα τους. Οι πάντες, είτε συνειδητά είτε από ένα ένστικτο αμφιβολίας, πιστεύουν ότι κάθε γραπτό μπορεί να αρτιώνεται στο διηνεκές. Ακόμη και οι σελίδες της Αγίας Θηρεσίας που διάβαζα χθες το βράδυ, είδα με έκπληξη ότι συνοδεύτηκαν, λίγο πριν να παραδωθούν προς ανάγνωση, από την ίδια κριτική διάθεση.

Το έργο στάλθηκε στον πατέρα Γκαρθία ντε Τολέδο, μαζί με μια επιστολή της συγγραφέως: "Δεν είχα ακόμα τελειώσει το ξαναδιάβασμα της αφηγήσεώς μου, όταν ήλθαν να μου τη ζητήσουν εκ μέρους σας. Γι αυτό θα υπάρχουν κάποια σημεία που έχουν εκτεθεί άσχημα και άλλα που πιθανόν επαναλαμβάνονται. Είχα τόσο λίγο καιρό στη διάθεσή μου γι αυτή την εργασία και δυστυχώς δεν μπορούσα να δω πάλι όσα σιγά σιγά έγραφα. Σας εξορκίζω λοιπόν, πάτερ μου να τη διορθώσετε και να βάλετε κάποιον να την αντιγράψει στην περίπτωση που θα την στείλετε στον Πατέρα Ηγούμενο της Άβιλα [...] Το βιβλίο αυτό τέλειωσε τον Ιούνιο του 1562", γράφει η τελευταία γραμμή του έργου, αλλά είμαι βέβαιος ότι η συγγραφέας θα ήθελε πολύ να το παραδώσει δυο χρόνια αργότερα.

Χθες το βράδυ

Έχω σκεφτεί αρκετές φορές την αντίφαση, πρόσωπα με βαθειά πνευματικότητα να κρατούν στα χέρια τους, τη δεκαετία του '60, τη μορφή και την "ανάπτυξη" αυτής της χώρας, της μοίρας της, δηλαδή. Την αντίφαση "να περνούν", όπως έγραφα κάπου, "κάτω απ' τις οικοδομές της Αθήνας, που γινόταν μικροαστική κόλαση απ' τους άξεστους εργολάβους, με τόμους του Κάντ και του Χέγκελ στη μασχάλη". Ο πιο χαρακτηριστικός απ' τους εκπροσώπους εκείνης της δεξιάς είναι ο Κων.Τσάτσος. Λαμπρός στοχαστής, απαράμιλλος στο είδος του αφορισμού που προσωπικά αγαπώ και με κάνει να διακρίνω αστραπιαία το εκλεκτό πνεύμα.

Χθες μεταμεσονυκτίως, στους ρακοσυλλέκτες που πήγα μετά από πολύ καιρό με την κόρη μου, βρήκα ένα λεπτό τομίδιο με αφορισμούς του. Δεν το είχα. "Αποχαιρετισμός". Τελευταία κείμενα και στοχασμοί (Εκδόσεις των Φίλων). Κανείς δεν έγραψε με τρόπο και με συγκρότηση που να τον εντάσσει αβίαστα στο ευρωπαικό πνεύμα, όπως ο Τσάτσος. Είτε μιλά για την "Οδύσσεια", είτε για ορισμούς του ηθικού και τη σχέση του με το ωραίο, είτε αναφέρεται στην καθημερινότητα, είναι έξοχος. Συναντώ χαμογελώντας (ξέρω και ξέρουμε γιατί) το πρώτο γνωμάτευμα: ("Ο καλύτερος τρόπος να πετύχεις στα εγκόσμια είναι να είσαι "παλιάνθρωπος" εν μέτρω".)

Αυτοί που κέρδισαν τη μετεμφυλιακή ιδεολογική ηγεμονία (αναφέρομαι στην αριστερά) δεν μας άφησαν να δούμε καθαρά το στοχασμό και το πνευματικό έργο γύρω μας, ούτε να καταλάβουμε ποια πράγματα και αξίες είχαν στέρεα διάρκεια. Κόβω τα φύλλα και διαβάζω υπογραμμίζοντας: "Η ελληνικότητα δεν έχει το ειδικό γνώρισμα που έχουν η σκανδιναυικότητα, η πορτογαλικότητα. Στα ψηλά της στρώματα είναι οικουμενικότητα [...] Ο Γκαίτε έχει ελληνικότητα ψηλότερη και βαθύτερη απ' όσο οι θαυμαστές του Θεόφιλου ή του Παλαμά" ή, λίγο πιο κάτω, "'Οταν ρώτησαν τον Σοπενχάουερ γιατί επιμένει να γίνει φιλόσοφος, απάντησε ''Η ζωή είναι κάτι ελεεινό. Προτιμώ να σκέπτομαι γι αυτήν' ".

Βυθίστηκα ακόμα σε σημειώσεις που αφορούν την "Οδύσσεια", λεπτές, επί μέρους παρατηρήσεις για τον έρωτα με τη Ναυσικά. "[...] Όταν όμως ακουμπισμένη σε μια κολώνα της μεγάλης αίθουσας του παλατιού της τον κοιτάζει από μακριά η Ναυσικά, γίνεται φανερή η προτίμησή της στον ώριμο άνδρα. Αυτό το σιωπηλό αγνάντεμα σημαίνει περισσότερα απ' τον ερωτικό λόγο". Ολιγοσέλιδο βιβλιαράκι, που βγαίνει μετά το θάνατο του συγγραφέα του. "...Στη σύγχρονη ποίηση δεν έχουν θέση η σάτυρα και η οργή. Σκέπτομαι τον Ιουβενάλιο, τον Ντάντε, τον Γκαίτε του"Φάουστ". Αμφιβάλλω αν οι νέοι συγκινούνται από τη δύναμη και το μεγαλείο του Ντάντε, όταν στηλιτεύει οργίλος τους εχθρούς του".

Η κόρη μου βρήκε ένα ολοκαίνουργιο καροτσάκι, όπου το νήπιο μπαίνει και υποστηριζόμενο μαθαίνει να περπατά. Είδα κι αγόρασα ακόμα τρία προγράμματα του Βασιλικού Θεάτρου, 1948-49. "Ο Κουρεύς της Σεβίλλης", του λαμπρότερου γαλλικού πνεύματος (Μπομαρσέ), όπως έλεγε, θυμάμαι, ο Καρλάιλ, την "Καινούργια ζωή του Μπόγρη και τον "Βολπόνε" του Μπεν Τζόνσον. Συγκινητικά νεανικές φωτογραφίες της Λαμπέτη, του Χορν (ερμηνεύει τον Φίγκαρο), του Νέζερ (Μπάρτολο), του Ανδρέα Φιλιππίδη (Κόμης Αλμαβίβα). Σε προσεχή ανάρτηση θα δείξω αυτά τα παλιά προγράμματα, τους πρωταγωνιστές και κυρίως τις διαφημίσεις, που ζωντανεύουν το σκηνικό της παλιάς ζωής και των χρηστικών αξιών της. Τώρα, απ' το κρεββάτι της Κυριακής, δεν γίνεται.

Xθες το βράδυ

Έχω σκεφτεί αρκετές φορές την αντίφαση, πρόσωπα με βαθειά πνευματικότητα να κρατούν στα χέρια τους, τη δεκαετία του '60, τη μορφή και την "ανάπτυξη" αυτής της χώρας, της μοίρας της, δηλαδή. Την αντίφαση "να περνούν", όπως έγραφα κάπου, "κάτω απ' τις οικοδομές της Αθήνας, που γινόταν μικροαστική κόλαση απ' τους άξεστους εργολάβους, με τόμους του Κάντ και του Χέγκελ στη μασχάλη". Ο πιο χαρακτηριστικός απ' τους εκπροσώπους εκείνης της δεξιάς είναι ο Κων.Τσάτσος. Λαμπρός στοχαστής, απαράμιλλος στο είδος του αφορισμού που προσωπικά αγαπώ και με κάνει να διακρίνω αστραπιαία το εκλεκτό πνεύμα.

Χθες μεταμεσονυκτίως, στους ρακοσυλλέκτες που πήγα μετά από πολύ καιρό με την κόρη μου, βρήκα ένα λεπτό τομίδιο με αφορισμούς του. Δεν το είχα. "Αποχαιρετισμός". Τελευταία κείμενα και στοχασμοί (Εκδόσεις των Φίλων). Κανείς δεν έγραψε με τρόπο και με συγκρότηση που να τον εντάσσει αβίαστα στο ευρωπαικό πνεύμα, όπως ο Τσάτσος. Είτε μιλά για την "Οδύσσεια", είτε για ορισμούς του ηθικού και τη σχέση του με το ωραίο, είτε αναφέρεται στην καθημερινότητα, είναι έξοχος. Συναντώ χαμογελώντας (ξέρω και ξέρουμε γιατί) το πρώτο γνωμάτευμα: ("Ο καλύτερος τρόπος να πετύχεις στα εγκόσμια είναι να είσαι "παλιάνθρωπος" εν μέτρω".)

Αυτοί που κέρδισαν τη μετεμφυλιακή ιδεολογική ηγεμονία (αναφέρομαι στην αριστερά) δεν μας άφησαν να δούμε καθαρά το στοχασμό και το πνευματικό έργο γύρω μας, ούτε να καταλάβουμε ποια πράγματα και αξίες είχαν στέρεα διάρκεια. Κόβω τα φύλλα και διαβάζω υπογραμμίζοντας: "Η ελληνικότητα δεν έχει το ειδικό γνώρισμα που έχουν η σκανδιναυικότητα, η πορτογαλικότητα. Στα ψηλά της στρώματα είναι οικουμενικότητα [...] Ο Γκαίτε έχει ελληνικότητα ψηλότερη και βαθύτερη απ' όσο οι θαυμαστές του Θεόφιλου ή του Παλαμά" ή, λίγο πιο κάτω, "'Οταν ρώτησαν τον Σοπενχάουερ γιατί επιμένει να γίνει φιλόσοφος, απάντησε ''Η ζωή είναι κάτι ελεεινό. Προτιμώ να σκέπτομαι γι αυτήν' ".

Βυθίστηκα ακόμα σε σημειώσεις που αφορούν την "Οδύσσεια", λεπτές, επί μέρους παρατηρήσεις για τον έρωτα με τη Ναυσικά. "[...] Όταν όμως ακουμπισμένη σε μια κολώνα της μεγάλης αίθουσας του παλατιού της τον κοιτάζει από μακριά η Ναυσικά, γίνεται φανερή η προτίμησή της στον ώριμο άνδρα. Αυτό το σιωπηλό αγνάντεμα σημαίνει περισσότερα απ' τον ερωτικό λόγο". Ολιγοσέλιδο βιβλιαράκι, που βγαίνει μετά το θάνατο του συγγραφέα του. "...Στη σύγχρονη ποίηση δεν έχουν θέση η σάτυρα και η οργή. Σκέπτομαι τον Ιουβενάλιο, τον Ντάντε, τον Γκαίτε του"Φάουστ". Αμφιβάλλω αν οι νέοι συγκινούνται από τη δύναμη και το μεγαλείο του Ντάντε, όταν στηλιτεύει οργίλος τους εχθρούς του".

Η κόρη μου βρήκε ένα ολοκαίνουργιο καροτσάκι, όπου το νήπιο μπαίνει και υποστηριζόμενο μαθαίνει να περπατά. Είδα κι αγόρασα ακόμα τρία προγράμματα του Βασιλικού Θεάτρου, 1948-49. "Ο Κουρεύς της Σεβίλλης", του λαμπρότερου γαλλικού πνεύματος (Μπομαρσέ), όπως έλεγε, θυμάμαι, ο Καρλάιλ, την "Καινούργια ζωή" του Μπόγρη και τον "Βολπόνε" του Μπεν Τζόνσον. Συγκινητικά νεανικές φωτογραφίες της Λαμπέτη, του Χορν (ερμηνεύει τον Φίγκαρο), του Νέζερ (Μπάρτολο), του Ανδρέα Φιλιππίδη (Κόμης Αλμαβίβα). Σε προσεχή ανάρτηση θα δείξω αυτά τα παλιά προγράμματα, τους πρωταγωνιστές και κυρίως τις διαφημίσεις, που ζωντανεύουν το σκηνικό της παλιάς ζωής και των χρηστικών αξιών της. Τώρα, απ' το κρεββάτι της Κυριακής, δεν γίνεται.

Δημόσια Τηλεόραση, τώρα

Mia νεαρή δημοσιογράφος στη Δημόσια Τηλεόραση προσπαθεί να καταλάβει γιατί τα ποσοστά της Χ.Α. δεν μειώνονται, παρά το γεγονός ότι ξέρουμε πλέον το χαρακτήρα της. Συνομιλεί με ένα σοβαρό πρόσωπο, δεν πρόσεξα ποιον, ούτε έμεινα να παρακολουθήσω. Είναι συναρπαστική η αθωότητα των μέσων (και της μέσης νοημοσύνης) για τις συμπεριφορές. Αμφότερα θεωρούν το "κακό" μια ηθική κατηγορία ξένη, είδος εκτροπής, στον ανθρώπινο χαρακτήρα.

Συχνά, θα μας έλεγαν οι ειδικοί, το κακό είναι, αντίθετα, ο θρίαμβός μας, τα διαπιστευτήρια της ζωής στην ύπαρξη, που ζητά επιβεβαίωση, τη χωρίς όρους συνομιλία της τον κόσμο. Μετά τη σύλληψη της συμμορίας (δεκαετία του '90;) που δολοφονούσε ηλικιωμένους έχοντας εξασφαλίσει διαθήκες και δωρεές, έγινε μια μεγάλη δημοσκόπηση για το τρομερό γεγονός. Θυμάμαι τον συγγραφέα Αλέξανδρο Κοτζιά να αρθρογραφεί και να συζητά με έξαψη για τα τεράστια ποσοστά που κατέγραψε η άποψη "Καλά τους έκαναν". Έκπληκτος και φοβισμένος, ζύγιζε τον εθνικό μας αμοραλισμό, μολονότι συγγραφέας, εξοικειωμένος δηλαδή με τα ανεντόπιστα σκοτάδια αυτού που λέμε ψυχή. "Τι μέλλον μπορεί να έχει αυτός ο τόπος;" μου έλεγε και μου ξανάλεγε, ξέροντας μάλλον την απάντηση.

O Υπουργός των Ναυτικών

Σήμερα είναι 12 Οκτωβρίου. Οι πηγές λένε ότι είναι η μέρα της εξώσεως του Όθωνα. Το βασιλικό ζεύγος με τον ατμοδρόμωνα "Αμαλία" είχε επισκεφθεί τον Αργολικό, θα έφταναν στο Γύθειο και την Καλαμάτα, αλλά πριν από δύο εικοσιτετράωρα εκδηλώθηκε το κίνημα του στρατού εναντίον του. Ο μέγας Δεληγιώργης έγραψε το ψήφισμα που άρχιζε με την ιστορικής σημασίας δήλωση: "Τα δεινά της πατρίδος έπαυσαν". Μια τεράστια διαδήλωση με επικεφαλής τους αρχηγούς του κινήματος υπό τους ήχους τυμπάνων έφτασαν στην πλατεία που μέχρι τη μέρα εκείνη είχε το όνομα του Όθωνα και εφεξής θα ονομάζεται Ομόνοια, από τον όρκο που έδωσαν τα πλήθη, έχοντας λίγο πριν θρυμματίσει τις μαρμάρινες πλάκες δρόμων και κτηρίων, τα τζάμια και τα φανάρια των πλατειών.

Το χρονικό διαβάζεται με ενδιαφέρον, είναι άλλωστε δικά μας πράγματα, που θάλεγε κι ο Καβάφης. Ο Όθων πληροφορείται στο πλοίο τι έχει συμβεί. Απ' ό,τι θυμάμαι είναι το 12ο κίνημα στη διάρκεια της βασιλείας του. Δεν δέχεται προτάσεις που του γίνονται και αποφασίζει, στη Σαλαμίνα, να μπεί μετά από διαβουλεύσεις στο αγγλικό πλοίο "Σκύλλα" και να κατευθυνθεί μέσω της Κέρκυρας στη Βενετία.

Δεν έχουν σπουδαία σημασία οι επέτειοι. Προέχει το προσκήνιο και οι "αφηγηματικές αρετές" των γεγονότων. Με αφορά, θέλω να πώ, το ενδιαφέρον που κινεί η εικόνα, οι πρωταγωνιστές και κομπάρσοι με τις αναγνωρίσιμες συμπεριφορές, η συλλογική ζωή που επαναλαμβάνεται αλλά με απρόβλεπτα σενάρια, το ανεξέλικτο και πάντα νέο παιχνίδι. Και για να είμαι ειλικρινής, να ποιο απόλυτα "σύγχρονο" περιστατικό με κέρδισε από τα γεγονότα της παλιάς ημέρας:

Ο υπουργός των Ναυτικών Καλλιφρονάς μπήκε στην "Αφρόεσσα" και κατευθύνθηκε προς τη Σαλαμίνα όπου βρίσκονταν οι βασιλείς. "Εις το κατάστρωμα εδημιουργήθη το αδιαχώρητον, ένας έξαλλος όχλος αγανακτισμένων εισώρμησε, δημιουργώντας κίνδυνον ανατροπής του πλοίου. Στις τρεις το απόγευμα πλησίασαν το "Αμαλία" (το είχε εγκαταλείψει ήδη ο Όθων). Οι συνοδοί του υπουργού το κατέκλυσαν. Το πλήθος δεν έπαψε να αποδοκιμάζει, να κραυγάζει και να υβρίζει. Ο υπουργός των Ναυτικών είχε πέσει ανάσκελα στο κατάστρωμα, είχε βγάλει τα τσαρούχια του και εμούτζωνε τον Όθωνα με τα χέρια και με τα πόδια".

12 Οκτωβρίου 1862.

Ξαναδιαβάζουμε τον Καβάφη, ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ Νο 193-194

Επιστροφή

Πρώτη μέρα σήμερα στο γραφείο του ΔΕΝΤΡΟΥ. Ο ΚΑΒΑΦΗΣ στον υπολογιστή περιμένει υπομονετικά απ' τον Ιούλιο να ταξιδέψει προς το νέο μας τυπογραφείο για εκτύπωση. Χαρτί εξωφύλλου και σώματος έχουν προηγηθεί και βρίσκονται εκεί. Στο Φαξ παρεγγελίες απ' το τέλος του Αυγούστου. Έντεκα αφιερώματα (από τον Καρυωτάκη και μετά) στην Ιπποκράτους 10. Το Αφιέρωμα στις Βιβλιοθήκες, παραγγελία από το χωριό Ελεούσα Ιωαννίνων. Το αφιέρωμα στον Καζαντζάκη, 2 αντίτυπα, στο Γύθειο. Ο Λειβαδίτης στη Γιωργιούπολη, στα Χανιά. Μικρές λεπτομέρειες μας ξαναβάζουν στο ρεύμα. Έτσι τελειώνει το καλοκαίρι, όχι με το φθινόπωρο και "με την πρώτη σταγόνα της βροχής", που πια μόνο στις μακάριες χώρες των δανειστών εμφανίζεται.

1

Mια παλιά Μόστρα

Επ' ευκαιρία της αφίσας και του εν προόδω ευρισκόμενου φεστιβάλ. Θυμάμαι το Σεπτέμβριο του 197; (Βενετία), να παρακολουθώ σε μια μισογεμάτη αίθουσα, στην Accademia, το "Θίασο". Χωρίς διάλειμμα. Όταν άναψαν τα φώτα του τέλους είχαμε μείνει δέκα. Κάποιος Ιταλός από δίπλα, που μας είχε ακούσει να μιλάμε, πλησίασε και ρώτησε: "Η παρέα της δεξιάς που τραγουδά, όταν φτάνει στο τέλος του δρόμου είναι πια σε άλλη εποχή;". Κατάλαβα πως η άγνοια της Ιστορίας (από τα τραγούδια του εμφυλίου στο ξαφνικό πέρασμα, στην ίδια σκηνή, στις εκλογές του '52 με τη νίκη του Παπάγου) ήταν εμπόδιο στην κατανόηση. Το ίδιο κι άλλα στοιχεία. Αδύνατο να γίνουν αντιληπτές οι λεπτομέρειες αν δεν ήξερες τα ιστορικά συμφαραζόμενα. Εν πάση περιπτώσει, να η λαβή να ξαναδώ το μείζον έργο του Αγγελόπουλου μετά; από τόσα χρόνια.

 

"Εδώ είναι η '΄Ελλη', κύριε;"

Κοιτάζοντας επίμονα και για πολλήν ώρα με το "γυαλί" των χταποδιών, όταν η θάλασσα βρισκόταν σε απόλυτη ηρεμία, ήταν πιθανόν, στο τέλος, να συμπεράνεις κάποιους αμφίβολους σκοτεινούς όγκους. Αν κάποιος επέμενε πως πράγματι διακρίνεται μια σκούρα έκταση στο βυθό, οι άλλοι ήταν έτοιμοι να τον δουν. Ναι. Αόριστη, συγκεχυμένη, λιγότερο φωτεινή από το υπόλοιπο μέρος του νερού, και γι αυτό πάντα υποθετική στα μάτια μας, αναπαυόταν σ' ένα απλησίαστο βάθος η "Έλλη". Ημέρες μεγάλης γαλήνης, με την ευκαιρία ενός ψαρέματος ή μιας βόλτας με τα κουπιά, την ώρα που ο ήλιος έπεφτε προς την πλευρά της Γυάρου, τα παιδιά των παραθεριστών, κάτω απ' το λευκό αντιηλιακό πανί, πάντα έσκυβαν και ρωτούσαν τους γονείς τους ή τον ντόπιο βαρκάρη: "Εδώ είναι η 'Έλλη', κύριε;" [...]

Για μας, τους γεννημένους αρκετά μετά το '40 στην Τήνο, που δεν είχαμε ζήσει το γεγονός κι ούτε είχαμε ακόμη διαβάσει γι αυτό, υπήρχαν επί πλέον λόγοι να αντιμετωπίζουμε την "Έλλη" ως κάτι μακρινό, με την έννοια του θρύλου. Η μοναδική φωτογραφία, ήταν ένα μακρινό πλάνο από το υψηλότερο σημείο της πόλης, εκεί όπου είναι χτισμένη η "Μεγαλόχαρη". Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι με τον πανικό που ακολούθησε, η φυγή των κατοίκων και των προσκυνητών οδήγησε και τον φωτογράφο (Μεγαλοοικονόμου) στο μακρινό εκείνο σημείο.[...]

Η φωτογραφία έγινε αργότερα, το 1948, γραμματόσημο με χρώμα μπλε και σχήμα κατακόρυφο. Είναι η στιγμή που η "Έλλη" φλέγεται, με μια τεράστια στήλη καπνού να ανεβαίνει στον ουρανό. [...]

Το 1955 άρχισαν οι εργασίες ανέλκυσης του βυθισμένου πλοίου. Ένας τεράστιος πλωτός γερανός ανέσυρε διαρκώς κομμάτια χοντρής σκουριασμένης λαμαρίνας και άμορφων σιδερικών απ΄το βυθό. Οι δύτες εργάζονταν χωρίς διακοπή, κόβοντας με οξυγόνο το πλοίο. Ο γιγαντιαίος βραχίονας σήκωνε αργά τα κομμένα μέρη κρατώντας τα μετέωρα, ώσπου να πέσει ένα μεγάλο φορτίο άμμου και νερού που περιείχαν. Το βρεγμένο σίδερο που ανασυρόταν άστραφτε για λίγο στο φως και αφηνόταν στην ορθογώνια επιφάνεια της πλωτής εξέδρας. Τα κομμάτια μεταφέρονταν στο υποτυπώδες γήπεδο της πόλης, που, πετρώδες και ανοιχτό πλάι στη θάλασσα, τα δέχονταν προσωρινά.[..]

Αυτά τα λείψανα που ανέβαιναν πάλι στο φως της μέρας έτσι απλά, σαν οποιαδήποτε εργασία, χωρίς ν΄ακούγεται κανένας ψίθυρος του χρόνου, χωρίς να μεσολαβεί ο πόνος της Ιστορίας, ήταν η δική μας "Έλλη". Το υλικό των σιδερικών άρχιζε σταθερά να αυξάνει, ανακατεμένο, άμορφο, ανεξερεύνητο. Διατηρώ ανεξίτηλη την εικόνα μιας ψηλής στοίβας πιάτων (προφανώς σε κάποια απ' τις εξερευνήσεις μου είχα φτάσει στην κουζίνα), κολλημένων μεταξύ τους με τον τρόπο που η θάλασσα συγκολλά τα αντικείμενα, άθικτων αλλά σκεπασμένων με χόρτα και όστρακα. Ανακάλυψα επιπλέον μαχαιροπίρουνα, ψωμιέρες και ένα ζευγάρι κλειδιά πόρτας, καθώς και δύο ναυτικά πηλήκια (!), που άγνωστο πώς είχαν μείνει άφθαρτα. [...[

Εν πάση περιπτώσει, ο κτυπημένος απ΄την τορπίλη κυματοθραύστης δεν είναι πια ο ίδιος. Με έργα που έγιναν το 1955 καταστράφηκε (στην κυριολεξία) το μοναδικό ιστορικό και αισθητικό στοιχείο που χαρακτήριζε το λιμάνι του νησιού. Μια φαρδιά ευθεία λεωφόρος έκοψε βάρβαρα τον ιστό του παραλιακού οικισμού και ένωσε το λιμάνι με την εκκλησία. Το σημείο που βλήθηκε απ' την ιταλική τορπίλη μεταβλήθηκε σε εκτεταμένη αποβάθρα" [...]

Κώστας Μαυρουδής, "Η Καθημερινή", ένθετο '7 Ημέρες', Ιούνιος 1996

Δεκεπενταύγουστος

Σκέφτηκα σήμερα να γράψω για Δεκαπενταύγουστους που θυμάμαι. Οι επέτειοι είναι σαν τις παγίδες. Τα πουλιά γεγονότα κάθονται και δεν μπορούν να ξεκολλήσουν. Όλα είναι στη διάθεσή μας στο εξής, τίποτε δεν πετά στη λήθη. Πρόθεσή μου ήταν να ξαναθυμηθώ τη μέρα αυτή στην Τήνο, ένα βράδυ υπό ραγδαία βροχή στη Λούρδη (προσκύνημα οικουμενικό, παγκόσμιο, υψηλού κύρους, σε σχέση με τις εικόνες της δικής μας λατρείας), να γράψω ακόμα για Δεκαπενταύγουστους στην Αόστα, στην έρημη Μπολόνια, σε ένα ορεινό χωριό στα σύνορα Ελβετίας-Ιταλίας, στου οποίου την εκκλησία είδα, θυμάμαι, για πρώτη φορά, σκύλο να εκκλησιάζεται και στην είσοδό της μια μαρμάρινη πλάκα με ονόματα από δύο πεσόντες εκείνου του Αλπικού τόπου, το '40, στην Αλβανία.

Ακόμα ήθελα να μιλήσω για την "εμβληματική" (όπως λένε μ' αυτή την εκνευριστική διατύπωση) ταινία του Ντίνο Ρίζι, με τον Βιτόριο Γκάσμαν και τον Ζ.Λ. Τρεντινιάν, το εξαίρετο "Sorpasso", (ελλην. "Ο φανφαρόνος"), απ' τις δέκα καλύτερες ταινίες στην ιστορία του σινεμά (η αξιολόγηση δική μου), όλη η δράση σε έναν ρωμαικό Δεκαπενταύγουστο που συναιρεί την κωμωδία και το δράμα, δείχνοντάς μας το σημείο της τομής τους. Πολλά είναι. Καταλήγω να αναρτήσω συνοδευτικά δύο εικόνες από το "Θησαυρό" της 14ης Αυγούστου (σαν σήμερα ακριβώς εκεί που ζούσα, πριν από 58 χρόνια) και ένα απόσπασμα από παλιό μου κείμενο, "Η Τήνος σε τρίτο πρόσωπο", από την "Ελευθεροτυπία" (Δεκέμβριος 2000). Μιλώ σε τρίτο πρόσωπο, ως Χ., για τις εικόνες που ξαφνικά κατέκλιζαν, την περίοδο της γιορτής, το νησί, επίμονες καταγραφές, έκτυπες εντυπώσεις, όμως τώρα πια με την επιφύλαξη της ηλικίας που μας έχει μάθει τι ανακρίβειες έχουμε επεξεργαστεί και κουβαλάμε ως μνήμη. Άλλωστε, στην ταινία που μόλις μνημόνευσα, ακούγεται εκείνη η υπέροχη φράση: 'Ολοι έχουμε μια λάθος ανάμνηση απ' τη νεότητά μας. Είναι η ωραιότερη ηλικία γιατί δεν θυμόμαστε". Αποσπώ, λοιπόν:

"[...] Μια θερινή μέρα, στο τρίτο κατάστρωμα του ατμόπλοιου "Ιόνιον", ο μικρός Χ. ταξίδευε με τον πατέρα του, ακροατή σε όλη τη διάρκεια του ταξιδιού, μιας μοναχής, ηγουμένης για την ακρίβεια. Ο μικρός, αμύητος στα υπερβατικά, πρόσεχε το μουστάκι τού πάνω χείλους της και δεν του διέφυγε ότι, βαθμιαία, στο πρόσωπό της εμφάνισαν πτώση οι τόνοι της ώχρας, μέχρι που, τρέχοντας πάνω απ' την παροπλισμένη πισίνα, η ταλαιπωρημένη γυναίκα τήρησε σχολαστικά την αλγεινή εθυμοτυπία της ναυτίας [...]

Ανακαλώντας τώρα ο Χ. εκείνον τον τόπο της λαϊκής λατρείας, συνέχεται από την εντύπωση ότι η παθολογία και η διαταραχή ήταν τρέχουσα συνθήκη. Ενηλικιώθηκε μέσα σε εικόνες ενός ανοικτού ασύλου, μιας φυσικής παραφροσύνης που η αποδοχή της όμως από την απλοϊκή πίστη μετέβαλε το δραματικό και το ανίατο σε κατανοητή νομιμότητα. Κάποιος τυφλός επαιτούσε με δυο γυάλινα μάτια στην παλάμη, ένας ασθενής με επιληψία κυλιόταν στο έδαφος ώσπου να βάλουν στο χέρι του το μεγάλο κλειδί μιας παλιάς πόρτας. Δυο ατροφικά πόδια εμφανίζονταν ανάμεσα στο συνωστισμένο πλήθος. Τετραπληγικοί σε ξεχαρβαλωμένα καρότσια προλάβαιναν να σου στείλουν ένα βλέμμα απελπισίας. Μόλις που μάντευες το βιαστικό πέρασμα ενός ψυχοπαθή στα μαύρα, που τον συνόδευε με έκφραση κατήφειας η οικογένειά του.

Αν η ανθρώπινη έκπτωση (όπως η ακατάγραπτη ποίηση) επιζητούσε τη διατύπωσή της, η Τήνος ήταν το προνομιούχο σημείο. Ο ίλιγγος της πίστης, που καταργεί το θάνατο και σώζει με την ελπίδα, ποτέ άλλοτε και πουθενά δεν δημιούργησε την ποσοτική συσσώρευση της αρρώστιας που κατέληγε να την αντιμετωπίζουν σαν αναπόφευκτο, και γι αυτό αποδεκτό, σύμπτωμα. Η Τήνος ήταν ο κρίκος, ο αναγκαίος σύνδεσμος του επίγειου κολασμού με τη σωτήρια αυταπάτη. Κανένας πόλεμος με το σύμπαν, κανένα αντεπιχείρημα στην τιμωρία. Η αρχέγονη κλίση αποδεχόταν άκριτα το μοιραίο. Έπαιζαν όλοι το ρόλο που τους είχε δοθεί".

Κατεχόμενη Ιαπωνία

Κυρτή πορσελάνη (όχι σπουδαίας ποιότητας) τύπου σταχτοδοχείου, με κεφάλια σκύλων. Το περίεργο είναι πως τα μάτια τους έχουν ζωγραφιστεί από τον λαικό Ιάπωνα καλλιτέχνη "ασιατικά". Η σφραγίδα τους γράφει Made in occupied Japan. Λίγο μετά τον πόλεμο, δηλαδή, με τους Αμερικανούς στη χώρα. Τα θυμήθηκα με την επέτειο της βόμβας.

Annecy

Τι θυμάμαι απ' το (και για το) Annecy; Εμ, μπορείς να γράψεις τώρα δυο λόγια χωρίς το Γκουγκλ ή τους παλιούς σου "Μπλε Οδηγούς"; Κάτι για να συνοδέψει τη φωτογραφία που μας στέλνει ο φίλος μετά την Τεργέστη και τη λίμνη του Iseo; Λοιπόν, έχω περάσει τρεις φορές πολύ παλιά, οι φωτογραφίες που έχω άλλωστε είναι αναλογικές, Άνω Σαβοία (δεν μπαίνουν τα διαλυτικά), κοντά στα ελβετικά σύνορα, τουριστικός προορισμός, παλιό κέντρο Καλβινιστικών σπουδών, ορισμένα πρόσωπα στις σελίδες του Σταντάλ, επίσης, περνούν απ' το Annecy, έχω στείλει κάρτα στον Ντ. από εκεί το '94 (τι θυμάται κανείς...) και μάλλον πάνε τσάμπα οι κάρτες, μετά από μια δεκαετία οι σχέσεις παραληπτών και αποστολέων είναι πια χλομές έως ανύπαρκτες. Η φωτογραφία πάντως που μας στέλνει ο J. είναι το πιο χαρακτηριστικό, γνωστό και φωτογραφημένο σημείο στην πόλη. Όπως η "Βενετία" στη Μύκονο.

Ματίς

"Πόσο το δίνεις το εργάκι", ρώτησα στο παζάρι των ρακοσυλλεκτών τον παλιατζή τσιγγάνο, που το είχε ανάμεσα σε χαλασμένα κινητά, πιάτα, σκληρούς δίσκους και σαμπουάν με ληγμένη χρονολογία. "50", μου απάντησε χωρίς σκέψη. "-Πενήντααα; γιατί πενήντα;"
"-Είναι Ματίς".

Εκεί βέβαια χάνεις τη μιλιά σου, μέχρι κάποιος παλιατζής, δίπλα, να με τραβήξει και να μου εξηγήσει (εμφανώς με ανταγωνιστική κακεντρέχεια για το γείτονα), ότι στο προηγούμενο παζάρι, ξημερώματα, ένας πελάτης είπε χαμογελώντας στο φίλο του "Κοίτα έναν Ματίς" και το άρπαξε ο καλός μου για να μου πουλήσει υπογραφή (πού δεν έχει).

"Χωρίς το μηδέν η τιμή συζητιέται;", ρώτησα, γιατί παρ' όλα αυτά υπάρχει "αρκετός" Ματίς και μια καλοδιατυπωμένη παιδική αφέλεια στις φόρμες.
"-Άντε, γιατί είσαι χρόνια στα πόδια μας".

Λίμνη του Iseo

Η λίμνη του Iseo με το βλέμμα του φίλου J.S., που ταξιδεύει μέσω της βόρειας Ιταλίας επιστρέφοντας στο Παρίσι. Μας στέλνει ορισμένες επιλογές αυτών που βλέπει, και τις δύο τελευταίες ημέρες ο επισκέπτης της σελίδας μου θα βρει σχετικές εικόνες και μικρό σχολιασμό τους. Υποθέτω ότι οι τελευταίες αναρτήσεις μας θα αφορούν την άφιξη του ταξιδιώτη στο Παρίσι, δεν θα εξαιρέσει την πόλη του από τις αποστολές.

Στο μέιλ λάβαμε, χθες το βράδυ, χωρίς κανέναν σχολιασμό, τις φωτογραφίες με τους τίτλους Monte Isola, Ηλιοβασίλεμα, La notte. Η τελευταία, "Η νύχτα" και η κραιπάλη του έρημου τραπεζιού απέναντι στα φώτα της ακτής, είμαι βέβαιος πως δεν αφορά το φωτογράφο. Με σημαδεύει, βλέπεις, πάντα διάθεση ασκητική, και μια φράση της οποίας δεν θυμάμαι την πατρότητα (πιθανόν του Σιοράν) που θεωρώ συναρπαστική αν δεν κολλήσουμε στην κυριολεξία της. "Αυτός που τρώει ανάλογα με την πείνα του είναι πνευματικά καταδικασμένος"

Trieste

Ο φίλος J.S., δεινός ταξιδευτής που διέτρεξε το Αμαζόνιο με σχεδία, τη Μογγολία με άγριο άλογο και την υποσαχάριο Αφρική καμηλοπορώντας και βαδίζοντας, επιστρέφει από την Φολέγανδρο στο σπίτι του, στο Παρίσι. Μου στέλνει φωτογραφίες από την Τεργέστη, όπου μόλις έφτασε. Μεσημέρι, ζέστη, o πληθυσμός στα θέρετρα της Αδριατικής, η πλατεία άδεια. ;Θα σκεφτεί να πάρει απογευματινό καφέ στο Σαν Μάρκο, το υπέροχο καφέ της πόλης;

Σκύλοι

Αρχαιολογικό Μουσείο. Ο μαρμάρινος, μέρος από κλασικό επιτύμβιο, έχει κατακτήσει την αθανασία και μας κοιτάζει απερίσπαστος. Ο αναπαυόμενος της εισόδου μπορούμε να πούμε ότι είναι οιονεί αθάνατος, αφού, κατά κάποιο τρόπο, αν δεν έχεις συνείδηση του τέλους δεν πεθαίνεις ποτέ.

 

Τα λεπτά δάχτυλα του Σοφοκλή

"Είχα να πάω στην Τήνο από τα μαθητικά μου χρόνια", μου είχε πει κάποτε ο φίλος Γ. Ευστ. "Έμεινα λίγες ώρες" (ή "λίγες μέρες", μου είπε;), θυμάμαι πως καθόμουν σε ένα ήσυχο καφενείο, στο δεξί πέταλο που σχημάτιζε το παλιό λιμάνι. Συγκρατώ τη μέρα, γιατί σε ένα διπλανό τραπέζι καθόταν, με συντροφιά πολύ ωραίων γυναικών, ο Σοφοκλής Βενιζέλος και πρόσεξα πόσο λεπτά, μακριά και κομψά δάχτυλα είχε". Του είπα ότι κι εγώ, παιδί, θυμάμαι μια επίσκεψη του Σοφοκλή Βενιζέλου στην Τήνο, αλλά προεκλογική (θα μιλούσε στη συγκέντρωση του πολιτευτή Ν. Αλαβάνου) και μάλιστα εκείνοι που τον μετέφεραν στους ώμους (από το πλοίο στην πλατεία), από αδεξιότητα τον έριξαν σε κάτι σακιά με πατάτες που βρίσκονταν προς φόρτωση στην αποβάθρα. Θυμάμαι να σηκώνεται, να ξεσκονίζει το σακάκι και το παντελόνι του, και τον πολιτευτή μας να κάνει παρατηρήσεις για να περιστείλει τον ενθουσιασμό των οπαδών.

Πέρασαν περίπου δυο χρόνια αφότου ο Γ. Ευστ. μου μίλησε για τα δάχτυλα του Βενιζέλου, και στο Μοναστηράκι βρήκα, προ ημερών, πέντε φωτογραφίες του από επίσκεψη σε μια καλτσοβιομηχανία. Δείχνει κάτι στους βιομηχάνους και διακρίνεται ο δείκτης του. "Δεν είχε τόσο λεπτά δάχτυλα", είπα στο φίλο μου, που μου απάντησε αμέσως για την τάση του παρελθόντος να αλλάζει τα μέτρα των πραγμάτων με βελτιωτικές παραμορφώσεις.

Διαβάζοντας εφημερίδες του '50 και του '60, βλέπεις συνεχώς τον Σοφοκλή Βενιζέλο να επιστρέφει από ταξίδια του στο εξωτερικό. Θυμάμαι τις αναφορές και τις βλέπω άλλωστε πάλι τώρα, που μελετώ τον παλιό τύπο. Θυμάμαι ακόμα τη μέρα που άκουσα, σε απευθείας μετάδοση, την κηδεία του από τα Χανιά. Πέθανε ξαφνικά εν πλω, το 1963. Ο Γ. Παπανδρέου έμεινε μόνος στην ηγεσία του Κέντρου. Από τις ομιλίες που παρακολούθησα εκείνο το πρωι (δεν είχαμε σχολείο, άραγε, ή ήταν Κυριακή;) έχω συγκρατήσει την εισαγωγική φράση από τον επικήδειο του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, με το χαρακτηριστικό "γ" στην άρθρωση. "Υιός μεγάλου πατγός", είπε και συνέχισε, με τη γοητεία που ασκούσε ο καλλιεργημένος γνωμικός του λόγος.

Μικρό Θέατρο

Xθες αποφάσισα να δω πάλι το "Μικρό Θέατρο", μου έτυχε μια παράσταση του συγκροτήματος Εncardia, με τραγούδι και χορό. Είχα να βρεθώ εκεί για πολλά χρόνια και τώρα ξεναγήθηκα από τον αυτόχθονα φίλο, δημοσιογράφο Βασίλη Καββαθά. Είναι σπουδαίο πράγμα να σου "δείχνουν". Δεν θα εύρισκα ποτέ μόνος τη μαγευτική παραλία "Γκλιάτη", π.χ., όπου περάσαμε το μεσημέρι κολυμπώντας, τρώγοντας μπροστά στη θάλασσα και συζητώντας.

Είχα γράψει για την έκπληξη από τη γνωριμία μου με το "Μικρό Θέατρο", λίγα χρόνια μετά την αποκάλυψή του, στο βιβλίο μου "Οι κουρτίνες του Γκαριμπάλnτι" (Νεφέλη, 2000). Το κείμενο εκείνο, που αναρτώ εδώ, θα γίνει εισαγωγή, κάτι σαν εκτεταμένο μότο, σε έναν ογκώδη τόμο που αφορά την Επίδαυρο, με διάφορα ιστορικά ντοκουμέντα της περιοχής, θεατρικά κυρίως. Θα αναρτήσω σε λίγο μερικές εικόνες από το μεσημέρι της χθεσινής Παρασκευής.

"Ελευθερία", 27 Μαρτίου 1958

Είχα προμηθευτεί πρόσφατα την εφημερίδα με αυτή την ιστορική (διατυπωμένη με τυπική ψυχρότητα πρακτορείου) πληροφορία, και την έψαξα σήμερα, καθώς γράφοντας κάτι σχετικό για το ΕΘΝΟΣ του Σαββάτου διάβαζα για τα δημοφιλή συνθήματα της εποχής του φασισμού. Από το περίφημο "Η Ιταλία στους Ιταλούς" (μας θυμίζει τίποτε;) και το "Πολλοί εχθροί μεγάλη τιμή", του Ντούτσε, μέχρι τα μαχητικά σλόγκαν του Πάουντ, ραδιοσχολιαστή στο ιταλικό ραδιόφωνο. Γνωστή η ηρωική κορόνα του ποιητή: "Αν ο άνδρας δεν κινδυνεύει για τις ιδέες του, ή δεν είναι άνδρας ή οι ιδέες του δεν αξίζουν"!!

Αντιλεξικόν

Γιατί αναρτώ, αυτό το ζεστό απόγευμα, το εξώφυλλο του "Αντιλεξικού" που όσοι γράφουν (με κάποια ηλικία και με περιορισμένη δυνατότητα μνήμης) ξέρουν πολύ καλά την αξία του; Μήπως για να ομολογήσω ότι τον παλιό τόμο (δώρο της γυναίκας μου όταν γνωριστήκαμε) τον παρόπλισα διαλυμένο απ' τη χρήση; Μήπως για να πω ότι ο νέος που προμηθεύτηκα έχει τυπωθεί σε λεπτό χαρτί (της Βίβλου) και είναι ελαφρύτερος και εντυπωσιακά μικρότερος; Ή για να θριαμβολογήσω ότι βρήκα αυτό το πανάκριβο βιβλίο, μπιρ-παρά, στα παλιατζίδικα; Όχι.

Θυμήθηκα σήμερα, ενώ τον χρησιμοποιούσα, μια ιδιαίτερη λεπτομέρεια. Μου έδειξε κάποτε στο σπίτι του, στο Γουδί, ο Αλέξανδρος Κοτζιάς ένα διήγημά του (δεν θυμάμαι ποιο και από πού) το οποίο είχε αφιερώσει στον Θ. Βοσταντζόγλου, συγγραφέα του "Αντιλεξικού". "Τον γνωρίζατε"; ρώτησα. "Όχι, δεν τον ήξερα", μου είπε, "αλλά με έχει βοηθήσει τόσο πολύ από το '60 αυτό το λεξικό, που όφειλα τουλάχιστον αυτή την αφιέρωση".

Κράτησα στη μνήμη μου την ομολογία. Συνηθίζουν οι συγγραφείς, με τις προς αλλήλους αφιερώσεις, να εξοφλούν υποχρεώσεις σε πρόσωπα. Πρώτη φορά συναντούσα την περίπτωση ενός πεζογράφου να εξομολογείται ότι οφείλει χάριτες στις άψυχες σελίδες ενός λεξικού, που τόσο τον βοήθησαν να γράψει, να αποδώσει νοήματα και να υπηρετήσει την ποικιλία της έκφρασης που ζητούσε. Η αφιέρωση ήταν ένα νεύμα ευγνωμοσύνης σ' αυτό το ογκώδες αρχείο των εννοιών, σιωπηρό μάλιστα, γιατί κανείς δεν μπορούσε να υποψιαστεί το νόημα της χειρονομίας αν, όπως εγώ, κατά τύχη δεν ρωτούσε για το κίνητρο.

"Ανθ' ών ευ έπαθον", όπως έλεγε ο παλιός μου καθηγητής Ν.Τ. (δεινόσαυρος λογιότητος), ή "Ευγνωμόνως", όπως θα έγραφε ο Καβάφης.